Boekbespreking door Sierk Plantinga
Om maar met de deur in huis te vallen: het is iedere keer weer een groot genoegen om een goed geschreven boek, zonder allerlei taalfouten, te lezen, zoals ook dit boek De Vergeten Commando geschreven door auteur en voormalig journalist Peter Visser.
Het boek gaat over de Nederlander Valentijn (‘Val’ genoemd) Gerardus Kokhuis. Hij maakte in mei 1940 deel uit van het 41e Regiment Infanterie van de Peeldivisie in Brabant dat bij de plaatsen Bakel en Oploo was gelegerd. De ongelijke strijd tussen het Duitse leger en de Nederlanders zorgde er voor dat Val Kokhuis met zijn onderdeel allerlei omzwervingen maakte totdat aan die omzwervingen een einde kwam: Gemert, Tilburg, Breda, Zeeuws-Vlaanderen, Brugge, Koksijde, Abbeville (20-5-1940 vlak vóórdat de Duitse troepen daar arriveerden, Evreux en Cherbourg.
Bekend is dat allerlei Nederlandse militairen vanuit Brest met een schip naar Engeland wisten te ontkomen. De route via Cherbourg welke op 23-5-1940 met de Lady of Mann veilig de haven van Southampton bereikte, is minder bekend. Vanuit Southampton werd er per trein doorgereisd naar Haverfordwest in zuidwest-Wales.
Diverse plattegronden in dit boek illustreren de verschillende routes en ook van de omstandigheden en dagelijkse ongemakken en problemen waarmee deze groep Nederlandse militairen te maken kregen wordt melding gemaakt; op deze manier krijgt de lezer een goede indruk van dit relatief onbekende stukje oorlogsgeschiedenis.
Na een verblijf van enkele weken werd er verhuisd naar Porthcawl; daar bevindt zich een groot tentenkamp, geheel omringd door prikkeldraad uit angst dat er onder de Nederlanders zich enkele verraders en Duitsers zouden bevinden. Een luitenant wordt in het boek geciteerd: “En wat we dagelijks deden ? Overdag tenten afbreken om die vervolgens een vijftigtal meters verder weer op te zetten. En ‘s-avonds aan de bar hangen of Portcawl onveilig maken”. Om de negatieve moraal die dat met zich meebrengt te doorbreken werden er door een gymnastiekleraar allerlei sportoefeningen voor de manschappen georganiseerd: gymnastiek, voetbal, atletiekwedstrijden en veldlopen door de duinen. Val Kokhuis was bij de voetbalwedstrijden steeds aanwezig: hij is een sportief type. En hij ontwikkelde zich bij die voetbalwedstrijdjes tot een verdienstelijk keeper. In Wales mag hij meetrainen met de profs van Cardiff City en Swansea Town; dat ging er stevig aan toe want het leverde hem een gebroken neus op, “buigzaam in alle richtingen”.
In januari 1941 werd in Congleton de Koninklijke Nederlandse Brigade opgericht. De brigade werd in 1941 gelegerd in Wrottesley Park bij Wolverhampton; met nieuwe barakken, elektriciteit en stromend water, een ongekende luxe voor de militairen. Toen er sprake was van de oprichting van een Nederlands militair elftal met in Engeland gelegerde militairen werd ook Val Kokhuis geselecteerd. Op 1 februari 1941 werd de wedstrijd Holland-België gespeeld. Kokhuis was reserve-keeper, zijn concurrent was Wim Brinkman, vóór de oorlog al keeper bij de Haagse club Zwart-Blauw. De wedstrijd eindigde in een gelijkspel 3-3. Val Kokhuis maakte zijn debuut in het oranjeshirt in mei 1941 in een wedstrijd tegen een legerteam uit Noord-Wales.
In 1942 verliet Val Kokhuis de Brigade omdat hij een aparte commando-training ging krijgen tezamen met een aantal andere Nederlanders in de Schotse Hooglanden. Het opleidingsprogramma was zeer zwaar en velen hielden die training niet vol. Het boek geeft veel informatie over het trainingsprogramma. Na zes weken kregen de volhouders waaronder Val Kokhuis het commandobrevet en ook de groene baret (nog steeds in zwang bij de Nederlandse Commandotroepen). In de loop van dat jaar werd er nummer 2 Dutch Troop opgericht welke ingedeeld wordt bij een Britse Commando-eenheid.
In september 1943 trouwde Val Kokhuis met een Engels meisje; maar echte oorlogsactie liet nog op zich wachten, totdat er een overplaatsing volgde naar Bombay. Uiteindelijk wegens gebrek aan militaire doelen werd er besloten dat 2 Dutch Troop weer terug zou keren naar Engeland waar men hoopte wél in actie te kunnen komen, ook al omdat de invasie op 6 juni 1944 al had plaatsgevonden.
Na een tweetal weken verlof werd een gedeelte van de eenheid gedetacheerd bij de Amerikaanse 101e Airborne Divisie en een ander gedeelte bij de 82e Airborne Divisie. Val Kokhuis behoorde tot deze laatste divisie. Op 18 september 1944 vertrok hij met een aantal collega’s in een zweefvliegtuig naar Nederland, operatie Market Garden was begonnen.
Na een enigszins lastige landing van het zweefvliegtuig ging korporaal Kokhuis zich wijden aan zijn taak, het zoeken en onderhouden van contacten met de lokale verzetsgroepen. Maar eerst werd er nog een actie verwacht, de rivier de Waal bij Nijmegen oversteken. Dit bleek een zeer bloedige affaire te zijn. Ook Val Kokhuis maakte die oversteek mee als enige Nederlandse militair van nr 2 Dutch Troop. De bedoeling was om de noordkant van de rivier (de Arnhemse kant) te veroveren en zo een bruggenhoofd te maken zodat Arnhem gemakkelijk bereikt kon worden. De verschillende bootjes met militairen bleken voor de Duitsers een gemakkelijke schietschijf te zijn, het gevolg: veel gewonden en slachtoffers. Het boek gaat uitgebreid in op deze oversteek en hoe en waar precies deze oversteek had plaatsgevonden. Het gedrag van Val Kokhuis leverde hem in 1951 het Bronzen Kruis op.
Het boek vervolgt hierna met een uitgebreid verhaal over de (toen) Nijmeegse student Ben Bouman die was ondergedoken in Mook. Ben Bouman bood zijn diensten als onder meer tolk aan bij de Amerikaanse militairen. Later wist hij te vertellen dat hij de enige Nederlander was geweest die met de Amerikanen de Waal was overgestoken. De auteur van het boek houdt deze bewering van Bouman uitgebreid tegen het licht en besteedt dan ook aandacht aan de lotgevallen van Val Kokhuis bij deze Waaloversteek, die naar eigen zeggen de enige Nederlandse militair was die aan die Waaloversteek had meegedaan; in feite is het een uitgebreide reconstructie van die Waaloversteek en de gebeurtenissen rond Val Kokhuis en Bouman.
Bij herdenkingen van de Waaloversteek kwam Bouman in de publiciteit steeds naar voren als de ‘enige Nederlander’ die aan die Waaloversteek had deelgenomen. Val Kokhuis werd niet genoemd. Hij heeft ook later niet verhaald over hetgeen hij daar meegemaakt had.
Na de strijd rond Market Garden werden de Nederlandse commando’s weer verzameld en na deze hergroepering werden zij allen ingezet bij de Slag om de Schelde. Er vonden heftige gevechten plaats in die periode, met veel gewonden. Ook Val Kokhuis raakt bij Dishoek op Walcheren gewond aan zijn rechterdijbeen en aan zijn bovenarm; hij werd door een Canadese chirurg nog geopereerd waardoor zijn been behouden kon blijven, zoals hij later zou verklaren.
Na zijn repatriëring naar Engeland in november 1944, waar hij kon herstellen van zijn verwondingen, werd Val Kokhuis bevorderd tot sergeant. Zijn onderdeel werd vervolgens na de capitulatie van de Duitsers in Winterswijk gelegerd. Ook daar wist men Val Kokhuis te vinden als keeper voor een wedstrijd tussen aldaar gelegerde Nederlandse militairen en een elftal van een lokale vereniging WVC; uit een verslag in een krant: “Kokhuis redde eenige malen schitterend”. Na de Winterswijkse toejuichingen volgde de grote overwinningsparade in Amsterdam waar de Nederlandse commando’s een groot en uitbundig applaus oogsten.
Op 7 augustus 1945 keerden zij allen weer terug naar Engeland waar vandaan iedereen definitief terug naar Nederland kon terugkeren. Na zes jaar krijgsdienst werd no 2 Dutch Troop in oktober 1945 opgeheven. In die tijd werd in Bloemendaal de Stormschool opgericht, waar jonge nieuwe commando’s werden opgeleid door instructeurs, veelal oud-commando’s van no 2 Dutch Troop. Ook Val Kokhuis werd aangesteld als instructeur. In maart 1947 stapte hij over van Defensie naar de gemeentepolitie te Haarlem, hij werd daar tot zijn pensionering hoofdagent met als taak instructeur voor sport, -wapens en schieten.
Zoals in het begin reeds vermeld is dit een zeer plezierig leesbaar boek met veel informatie over de verschillende gebeurtenissen waar Val Kokhuis bij betrokken was. Het enige wat mij enigszins stoorde was het uitgebreid vermelden van Ben Bouman als zogenaamde enige Nederlander die betrokken was bij de fameuze Waaloversteek. Waarom Ben Bouman zich zo heeft geprofileerd is niet duidelijk: jalousie de metier ? bescheidenheid van Val Kokhuis waardoor deze niet opviel ? Maar het doel van het boek was diens activiteiten voor eens en altijd bekend te maken; de ondertitel van het boek luidt niet voor niets: “Waarom de Nederlandse korporaal Kokhuis tachtig jaar onder de radar bleef na operatie Market Garden”.
Uitreiking Bronzen Kruis aan Val Kokhuis door Prins Bernhard 3 maart 1952
Het boek De vergeten commando (2024, 206 pagina’s, ISBN 978-90-834077-0-8) is te koop in de winkel van het museum. Zie ook: www.devergetencommando.nl.
