Door Jos Teunissen
Verhalen van en over Engelandvaarders zijn vaak om stil van te worden. Menige memoires en biografieën zijn spannender dan een roman; non-fictie van de bovenste plank! Wie op basis van die verhalen een even spannend boek, film of musical wil maken, moet van goede huize komen. In het geval van Pahud de Mortanges is er zijn in 1983 verschenen levensverhaal, geconstrueerd door Juuf van Ballegooijen de Jong en uitgegeven onder de titel ‘Man en paard - het ruiterlijke leven van Charles Pahud de Mortanges.’ Wat kan een boek over Pahud nog aan deze uitstekende biografie toevoegen?
Het onlangs verschenen boek ‘De lange weg naar Londen, Het verhaal van Engelandvaarder Charles Pahud de Mortanges’ van journalist/redacteur/schrijver Marian Rijk houdt het midden tussen fictie en non-fictie en is meer faction: ware feiten vormen de basis voor een reconstructie van zijn tocht naar Engeland.
Zijn verhaal leent zich goed voor dramatisering. We zien hem in Rijks boek ploeteren om het hermetisch afgesloten Nederland uit te komen. Dat lukt hem na ettelijke mislukte pogingen uiteindelijk pas op 8 oktober 1943, waarna een al even moeizame tocht volgt door België, Frankrijk, de Pyreneeën, Spanje en Zuid-Portugal naar Gibraltar. Ruim vier maanden na zijn vertrek bereikt hij Engeland op 17 februari 1944.
Charles Pahud de Mortanges
Daar wordt hij op voordracht van Prins Bernhard plaatsvervangend commandant van de Prinses Irene Brigade. In augustus maakt hij de landing van de brigade op de kust van Normandië mee.
De fataal verlopen poging van zijn enige zoon Buuk eerder, in maart 1942, versterkt de dramatiek van Pahuds Engelandvaart. Bij de Zwitserse grens aangekomen maakte Buuk de fout de Zwitserse gendarmes te vertellen dat hij op weg is naar Engeland. Ze stuurden hem terug Frankrijk in; had hij gezegd dat hij in Zwitserland wilde studeren, hadden ze hem waarschijnlijk toegelaten. Op 19 maart ’42 werd hij samen met de Engelandvaarders Herman Van Aarem, Jan van Enter, Jean Stemfoort en Anthony van de Wetering op de binnenplaats van de gevangenis van Besançon gefusilleerd.
Rijk heeft bij haar beschrijving van dergelijke feiten niet alleen haar creativiteit, maar ook haar fantasie veel ruimte gelaten. Ze schrijft beeldend, met een scherp oog voor de kleinste details. Als Buuk op weg is naar zijn executie bijvoorbeeld, merkt hij ‘dat zijn mondhoeken omhoog gingen. De huid van zijn wangen voelde stram. (…) De protestantse legerpredikant en de militaire arts stelden zich voor, maar het leek Buuk niet nodig hun namen te onthouden.’
Zulke zinnen, doordrenkt van empathie en waarvan het boek is doorspekt, kon ze alleen maar schrijven door diep in de hoofden van Pahud, Buuk, hun reisgezellen en hun helpers te kruipen. Daarmee heeft Rijk de Engelandvaart van Pahud de Mortanges en zijn zoon op kundige wijze invoelbaar gemaakt.
Buuk Pahud de Mortanges
Soms gaat Rijks reconstructie van de gedachten en gesprekken van de personages echter wel erg lang door: ze laat de mannen alinea’s lang dingen denken, zeggen en doen waarbij je je als lezer gaat afvragen of het allemaal nou echt zo is gegaan. Het boek heeft daardoor voor mij een iets te hoog fictief gehalte.
In een nawoord schrijft Rijk dat haar boek ‘met grote zorg’ tot stand is gekomen. Ze heeft een enorme hoeveelheid bronnen aangeboord; haar bronnenlijst omvat zo’n beetje de hele bibliografie over de Engelandvaart ’40-’45 en daarnaast tal van archieven, websites en musea. Voorts heeft ze ‘waar details ontbraken aannames gedaan of ervaringen van andere Engelandvaarders verwerkt met het doel recht te doen aan de historische context’. Mogelijk is daardoor haar beeld van de betekenis van de Engelandvaarders voor het verloop van de geallieerde strijd uitvergroot. Dat de Engelandvaarders ‘een cruciale rol in de bevrijding’ hebben gespeeld, zoals ze stelt, is overdreven. Hun rol was niet zonder betekenis, maar uiteraard niet doorslaggevend.
Al met al vind ik dit boek iets te pretentieus, maar dat mag de leespret niet drukken.
Marian Rijk: De lange weg naar Londen, Het verhaal van Engelandvaarder Charles Pahud de Mortanges. Uitg. Ambo/Anthos. Prijs € 23,99. Het boek is verkrijgbaar in het museum.
