De overtocht
In Engeland
Na aankomst namen de meeste Engelandvaarders dienst bij Britse of Nederlandse krijgsmachtonderdelen, de koopvaardij, of zij gingen werken voor de regering. Van de circa 180 agenten die vanuit Engeland naar bezet Nederland werden gestuurd, was meer dan de helft Engelandvaarder.
De verhoren
Na aankomst werden Engelandvaarders door de Britse en Nederlandse veiligheidsdienst verhoord, om te bepalen of zij te goeder trouw waren en om Duitse spionnen te ontmaskeren. Die ondervragingen vonden plaats in een oud schoolgebouw in Londen: de Patriotic School.
Wie betrouwbaar bleek, werd door ambtenaren nog eens het hemd van het lijf gevraagd over de situatie in bezet Nederland: de prijs van levensmiddelen, waar Duitse troepen lagen, de stemming onder de bevolking, wie er samenwerkte met de bezetter. Die inlichtingen vormden mede de basis voor de naoorlogse berechting van collaborateurs.
Koningin Wilhelmina
Koningin Wilhelmina bewonderde de Engelandvaarders om hun daadkracht en zag hen als afgezanten van haar volk. Zij ontving hen zoveel mogelijk persoonlijk in Maidenhead of Londen, schonk zelf thee en sprak met elke gast over zijn of haar tocht en over de toestand thuis. Op menig Engelandvaarder maakte dat diepe indruk.
Haar waardering bracht zij ook tot uitdrukking met onderscheidingen: het Bronzen Kruis voor wie de Noordzee overstak (tot eind 1941), en voor de overigen het Kruis van Verdienste.
Oranjehaven
Oranjehaven was een clubgebouw voor Engelandvaarders, dat op initiatief van koningin Wilhelmina op 2 juni 1942 werd geopend aan Hyde Park 23 in Londen. Een gedenkplaat in de gevel werd in 1977 onthuld in aanwezigheid van een delegatie Engelandvaarders.
Oorlogsinzet
Waar de Engelandvaarders dienden
bij de marine
bij de landmacht
bij de luchtmacht
Kleinere groepen kwamen bij de koopvaardij en het KNIL. Opvallend was de grote bijdrage als geheim agent: van de circa 180 Nederlandse agenten in bezet Nederland was meer dan de helft Engelandvaarder. Veel agenten werden gearresteerd en in Duitse concentratiekampen vermoord. In dienst van land-, lucht- of zeemacht sneuvelden 115 Engelandvaarders.
Gearresteerd
De bestraffing van gearresteerde Engelandvaarders was aanvankelijk vrij gematigd, maar al snel trad de bezetter hard op. Hoe hoog de straf uitviel hing af van de aanklacht. Ging het om ‘ongeoorloofde grensoverschrijding’, dan bleef het meestal bij een paar jaar gevangenis. Luidde de aanklacht ‘Feindbegünstigung’, het bevoordelen van de vijand, dan volgde vaak tuchthuisstraf of zelfs de doodstraf.
Joodse Engelandvaarders die werden gegrepen kwamen niet eens voor een rechter: zij werden direct naar een concentratiekamp gestuurd. Vanaf 1943 gebeurde dat steeds vaker ook met niet-joodse Engelandvaarders.
Lees hun persoonlijke verhalen
Achter de cijfers gaan honderden persoonlijke verhalen schuil van moed en verlies.